ناصر الدين شاه قاجار
205
سفرنامه عراق عجم ( فارسى )
وضع و مطبوعى است ، سوراخ موش هيچ ندارد ، ريگهاى بسيار قشنگ و سنگهاى خوش رنگ قرمز و سفيد و منظرى خوش دارد . اين درياچه تقريبا شبيه به يك عينك است يعنى دو درياچه است كه بواسطه يك بغازى بهم متصل مىشود و عرض اين بغاز هم بعضى جاها نيم فرسنگ و بعضى از اماكن كمتر و بيشتر است . مسافت دور اين درياچه : اگر نقطهاى را معين نمايند و در دور درياچه بدون اينكه تامل كنند متصل راه بروند بايد سى ساعت كه بروند به همان نقطه برسند پس ميتوان دور اين دريا را سى فرسنگ گفت اما اين تخمين است بايد مهندسى دور بزند و با ساعت مسافت را معين نمايد اما اين تخمين بطورى قريب بتحقيق است كه اگر كم و زياد بشود بيش از دو سه فرسنگ نخواهد شد . از منظريه كه به سمت قم حركت مىشود تا يك فرسنگ بزراعت و شهر قم مانده از علائم زمين معلوم مىشود كه در قديم اين پنج فرسنگ راه هم دريا بوده است ، از قديم اين زمين « چال دريا » مىگفتهاند و حالا هم به همين اسم موسوم است . در ميان زمينهاى اين صحرا بعضى صدفهاى دريائى ملاحظه شد محتمل است باز هم من بعد در اينجاها تشكيل درياچه بشود . از منظريه كه يك فرسنگ رو به قم حركت مىشود برودخانه ساوه ميرسد كه از مغرب به سمت مشرق جريان دارد و از پل دلاك عبور كرده رو بشمال برميگردد و داخل همين درياچه مىشود ، حسب الحكم دولت امين السلطان بسركارى باقر خان پلى به اين رودخانه بسته است كه از ابنيه معظمه محسوب مىشود و با كمال استحكام و جلوه به انجام رسانيده است از منظريه تا اين پل جديد يك فرسنگ راه است . عمق ابن درياچه درست معلوم نيست چون قايقى حاضر نبود كه كه ميانش رفته با طناب معين نمايند يك نفر را فرموديم لخت شده